ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՅՏԻմիջնորդագիր

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆհայտ


Կապիտալի երկընտրանքը

19.03.2014

«1998թ.-ին երբ առաջին անգամ այցելեցի Հայաստան, Արմենիա Մարրիոթ հյուրանոցը ոչ թե Մարրիոթ էր, այլ Արմենիա 1 և Արմենիա 2 հյուրանոցներ, որոնցից մեկը նախատեսված էր արտասահմանցիների, իսկ մյուսը՝ ԱՊՀ երկրներից ժամանած հյուրերի համար,- հիշում է միջազգային զարգացման փորձագետ Ռոբերթ Սինգլեթերին, ապա շարունակում,- Հյուրանոցում հանդիպում ունեի Երևանի ֆոնդային բորսայի տնօրենի հետ, որից հետո նա առաջարկեց ինձ մեքենայով ուղեկցել: Պատահաբար նկատեցի, որ ատրճանակ է կրում: Ցնցված էի: Կյանքումս առաջին և վերջին անգամ էի տեսնում ատրճանակ կրող ֆոնդային բորսայի տնօրեն: Մտածում էի՝ տեսնես այդ դեպքում ի՞նչ զենք են կրում Գյումրու ֆոնդային բորսայի տղաները»...
Այդ ժամանակներից ի վեր շատ բան է փոխվել: Ֆոնդային բորսաների տնօրենները այլևս ատրճանակ չեն կրում, իսկ Երևանի, Գյումրու և ևս երկու ֆոնդային բորսաներ լուծարվելով, կազմել են Հայաստանի ֆոնդային բորսային:
2007 թվականին ՀՀ վարչապետը (այդ ժամանակ` Սերժ Սարգսյանը) և OMX խմբի տնօրեն՝ Մագնուս Բոկերը Ստոքհոլմում ամուր ձեռքսեղմամբ հաստատեցին մի գործարք, որը պետք է փոխեր Հայաստանի կապիտալի շուկայի պատմությունը:
 «Երբ ՀՀ Կենտրոնական Բանկը դիմեց մեզ կապիտալի շուկայի զարգացման պլանը նախագծելու առաջարկով, իսկ այնուհետև առաջարկեց շարունակել համագործակցությունը և ձեռք բերել Հայաստանի ֆոնդային բորսան, ինչին մենք դեռ պատրաստ չէինք»,-հիշում է Արմենիայի Խորհուրդի նախագահ՝ Հենրի Բերգստրոմը:
Նա նշում է, որորոշեցին, այնուամենայնիվ, մուտք գործել Հայաստանի շուկա` տարածաշրջանում Բալթյան շուկաների հաջողակ պատմությունը կրկնելու համար: Սակայն, ինչպես հետո պարզվեց, բորսաների տարածաշրջանային ինտեգրումը չստացվեց. Ադրբեջանի հետ համագործակցությունը պարզ է ինչ պատճառներով, իսկ Վրաստանի ֆոնդային բորսայի ձեռք բերմանը դեմ էին այդ բորսայի որոշ խոշոր բաժնետերեր:
«Ինչպես միայն Էստոնիան կամ միայն Լիտվան, այնպես էլ միայն Հայաստանը բավականաչափ մեծ շուկա չէ օտարերկրյա ներդրողների համար: Բալթյան երկրների հաջողության գրավականը տարածաշրջանային շուկայի ստեղծման մեջ է»,-ասում է  Հենրի Բերգստրոմը:
OMX-ի կողմից ձեռք բերումից, այնուհետև NASDAQ OMX խմբում ինտեգրվելուց հետո, Հայաստանի ֆորդային բորսան և կենտրոնական դեպոզիտարիան սկսեցին ակտիվ տեմպերով զարգանալ, նոր գործիքներ և լուծումներ ներմուծել, այդ թվում՝ նորարար մեխանիզմների վրա հիմնված միջբանկային օվերնայթ և վարկային  ռեսուրսներ, որոնց շրջանառությունը արդեն գերազանցել է տարեկան 6 տրիլիոն ՀՀ դրամը, նոր կենտրոնացված դեպոզիտար համակարգ, որը համապատասխանում է միջազգային ստանդարտներին և ապահովում է դեպոզիտար ծառայությունների հասանելիությունը  ՀՀ ամբողջ տարածքում, Globenewswire տեղեկատվական համակարգը, որը թույլ է տալիս հայկական թողարկողների կորպորատիվ նորությունները սփռել ամբողջ աշխարհով, Հայաստանի կորպորատիվ կառավարման կանոնակարգը, որի մշակմանը մասնակցել է ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ-ը, և այլն:
Ըստ ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ Արմենիայի Գլխավոր տնօրեն Կոնստանտին Սարոյանի, հաջորդ տարիներին նախատեսվում է Հայաստանում ներդնել և զարգացնել միջազգային ֆինանսական՝ առևտրային և վճարահաշվարկային համակարգերը, տեխնոլոգիական լուծումներ զարգացմամբ առաջ տանելով կապիտալի շուկան:
Միակողմանի ֆինանսական համակարգ. երբ բանկերը «խեղդում» են բիզնեսի զարգացումը
Մտնելով ֆոնդային բորսայի դատարկ դահլիճ՝ շատերն ակնկալում են աշխուժություն, առևտուր, գերակտիվ բրոքերների խիստ մրցակցություն տեսնել: Մինչդեռ այդ ամենը արդեն բավականին երկար ժամանակ է, ինչ տեղափոխվել է էլեկտրոնային հարթակ: Հայաստանում, սակայն անգամ էլեկտրոնային հարթակում աշխուժությունը տիրում է միայն մի քանի գործիքներով, իսկ կորպորատիվ շուկան այդպես էլ ակտիվություն չի տեսնում:
2013թ. տվյալներով ֆոնդային բորսայում առևտրի ընդհանուր ծավալի շուրջ 95.78%-ը կազմում են միջբանկային վարկային ռեսուրսները, ևս 4.04%-ը` արտարժույթը, որի հիմնական ծավալը բանկերն են ապահովում, իսկ մնացած 0.18%-ը բաժին է ընկնում բաժնետոմսերով, պարտատոմսերով, պետական պարտատոմսերով և ՌԵՊՈ գործարքներով առևտրին:
Այս պարագայում հարց է առաջանում, արդյո՞ք Հայաստանին անհրաժեշտ է կապիտալի շուկա, երբ բորսայական գործիքներից հիմնականում բանկերն են օգտվում, իսկ մասնավոր հատվածը իր ֆինանսավորման կարիքները լուծում է նույնպես բանկային վարկավորման միջոցով: Գուցե՞ բանկային հատվածի վրա հիմնված ֆինանսական համակարգի մոդելը ավելի արդյունավետ է Հայաստանի համար:
«Ցանկացած ֆինանսական համակարգ, որը բաղկացած է միայն բանկային հատվածից, միակողմանի է: Մինչ դեռ ուժեղ բանկային հատվածը կարող է օժանդակել երկրի տնտեսության զարգացմանը միայն որոշկի մակարդակում: Աճի սահմանափակում կարող է հանդիսանալ այն հանգամանքը, որ բանկերը կարող են միայն պարտքային գործիքով ֆինանսավորել իրական հատվածը: Իսկ երբ ընկերության փոխառնման և սեփական միջոցների հարաբերակցությունը կտրուկ աճում է, ընկերությունը դառնում է անկայուն է և ցանկացած հարված բիզնեսին կարող է բերել պարտքերի չվճարմանը և, ըստ էության, սնանկությունը»,-նշում է միջազգային զարգացման փորձագետ Ռոբերտ Սինգլետերին:
Համաձայն Համաշխարհային բանկի ուսումնասիրության` 105 խոշորագույն հայկական ընկերություններից 33-ը արդեն իսկ գերազանցել են բանկերի կողմից առաջարկվող գործիքներից օգտվելու հնարավորությունները: Այդ ընկերություններից 13-ի փոխառու և սեփական միջոցների հարաբերակցությունը արդեն գերազանցում է 10-ը, ինչը նշանակում է, որ շուտով կկանգնեն սնանկության շեմին, եթե չկարողանան լրացուցիչ սեփական կապիտալի ներհոսք ապահովել: Եվս 20 ընկերությունների համար այդ հարաբերակցությունը տատանվում է երեքից ինը հատվածում՝ նշանակելով, որ ապագա զարգացման համար վերջիններս կարող են օգտվել միայն բաժնեմասային, այլ ոչ թե պարտքային կապիտալից: Խոսքը հաջողակ և շահութաբեր ընկերությունների մասին է, որոնք, սակայն, արդեն գերազանցել են իրենց փոխառու և սեփական միջոցների հարաբերակցության սահմանաչափը և բանկերի կողմից առաջարկվող ֆինանսավորման տարբերակները այլևս ընդունելի չեն նրանց համար:
Կապիտալի շուկան ֆինանսավորման տարբեր եղանակներ է առաջարկում՝ թե՛ պարտատոմսերի տեսքով, թե՛ բաժնեմասերի: Վերջինս առավել կարևոր է ընկերության ֆինանսական հիմքը ստեղծելու համար: Հաշվի առնելով, որ բաժնետոմսերը իրենց իրավունքների և սահմանափակումների տեսանկյունից կարող են բազմաթիվ գործառույթներ կատարել, բանկերը ուղղակի հնարավորություն չունեն ապահովել այդպիսի լրացուցիչ հնարավորություններ:
«Բանկային ֆինանսավորումը չափազանց սահմանափակ է: Թե՛ վարկերը, թե՛ ավանդները հիմնված են որոշակի չափանիշների վրա՝ վարկերի դեպքում դա գրավն է: Միանշանակորեն, մեր տնտեսությունը հասել է մի կետի, երբ վարկ/գրավ հարաբերակցությունը հասել է իր սահմանաչափին,- ասում է ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ Արմենիայի Գլխավոր տնօրեն Կոնստանտին Սարոյանը:
Ըստ Սարոյանի`այսօր Հայաստանում բազմաթիվ ընկերությունների զարգացումը ապահովող լրացուցիչ միջոցների ներգրավման համար անհրաժեշտ գրավի պահանջը այլևս ահնհար է բավարարել: Օրինակ՝ 20 մլն դոլար արժողությամբ նախագիծ իրականացնելու համար բանկերը պահանջում են կրկնակի արժողությամբ գույք, որը Հայաստանի սահմանափակ պայմաններում ահռելի մեծ գույք է, և բանկն էլ է հասկանում դա: Եթե վաճառքի խնդիր լինի, այդ գույքը չի կարող իրացվել:
«Մենք արդեն հասել ենք այն սահմանի, երբ մեզ պետք են նոր գործիքներ, որոնք որ հիմնված չեն լինի գրավի վրա»,-նշում է  ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ Արմենիայի գլխավոր տնօրենը:
Պետական պարտատոմսերի գործոնը. դաշտի կարգավորում, թե խոչընդոտում
Ներկայումս Հայաստանում ներդրումային հնարավորությունները սահմանափակվում են մի քանի գործիքներով՝ բանկային ավանդներով, որոնք բազմատեսակ են, կորպորատիվ արժեթղթերով, որոնք քիչ են, և պետական պարտատոմսերով, որոնք խիստ եկամտաբեր են: Դրամային ավանդների տարեկան եկամտաբերությունը կազմում է մոտ 10-12%, սակայն առկա է ավելի շահավետ ներդրումային տարբերակ՝ պետական պարտատոմսեր, որոնցից կարճաժամկետների եկամտաբերությունը հասնում է տարեկան 9-10%, իսկ միջնաժամկետ պետական պարտատոմսերինը՝ տարեկան 12-15%:
Դասական մոդելում ռիսկ-եկամտաբերություն հարաբերակցությունը ուղիղ համեմատական է. առավել քիչ ռիսկային գործիքները ունենում են ավելի ցածր եկամտաբերություն: Սակայն Հայաստանում իրավիճակը այլն է: Պետական պարտատոմսերը, համարվելով ոչ ռիսկային գործիք, ունեն առավել բարձր եկամտաբերություն՝ դառնալով անհամեմատ ավելի գրավիչ ներդրումային տեսանկյունից:
«Հայաստանում կապիտալի շուկայի զարգացման խոչնդոտը ոչ թե մասնավոր հատվածն է, այլ պետական պարտքի կառավարումը: Պետական պարտատոմսերի տոկոսադրույքները այնքան բարձր են, որ ուղղակի «տեղ չեն տալիս» մասնավոր հատվածին պարտատոմսեր և որոշ դեպքերում նույնիսկ բաժնետոմսեր թողարկելու»,-ասում է է միջազգային զարգացման փորձագետ Ռոբերթ Սինգլեթերին:
Ընկերությունը, իր հերթին, ֆինանսավորում ստանալու մի քանի տարբերակ ունի, որոնցից թեև ամենահայտնին բանկային վարկավորումն է: Դրամով վարկի դեպքում այն արժե տարեկան մոտ 14-16%: Կորպորատիվ պարտատոմսերի թողարկումը նույնպես ֆինանսավորման լավ միջոց է, սակայն որպես ներդրումային գործիք գրավիչ լինելու համար այն պետք է պետական պարտատոմսերի եկամտաբերությունից առնվազն մեկ-երկու անգամ բարձր եկամտաբերություն ապահովի:
«Եթե նույնիսկ որևէ ընկերություն որոշի այդքան բարձր եկամտաբերությամբ պարտատոմսեր թողարկել կամ նման շահաբաժնով բաժնետոմսեր, այն ուղղակի երկար չի գոյատևի: Ո՞ր մի ընկերությունը կարող է 17%-ով պարտքով գումար վերցնել, վճարել հարկեր, ԱԱՀ, մաքսային տուրքեր և այդ ամենից հետո շարունակել շահութաբեր լինել»,-ասում է Ռոբերթ Սինգլեթերին:
Որպես այլընտրանք շուկայում առաջարկվեց դոլարով արտահայտված կորպորատիվ պարտատոմսերի թողարկման հնարավորությունը: Այդ պարտատոմսերի եկամտաբերությունը, կազմելով 9-10%, գերազանցում է դոլարային ավանդների տարեկան 6,5-8%-ը ներդրողների համար, իսկ թողարկողի համար այն ավելի էժան է, քան դոլարային վարկերի տարեկան 12-13%-ը, որը ներկայումս առաջարկվում է բանկերի կողմից:  Այդ գործիքը որոշակի պահանջարկ ունեցավ, ինչի արդյունքում մինչ այդ պասիվ կորպորատիվ պարտատոմսերի շուկայում տեղի ունեցան մի քանի նոր թողարկումներ, սակայն ծավալները դեռևս աճելու միտում ունեն:  
«Պարզապես բիզնես խթանների տեսանկյունից նույն ընկերությունների համար կորպորատիվ պարտատոմսեր թողարկելը անիմաս է՝ իրենք վարկ կվերցնեն: Շատ կարևոր գործոնը այստեղ գրավն է՝ կորպորատիվ պարտատոմսերի դեպքում շեշտը պետք է դնել գրավի բացակայության վրա, որովհետև, երբ ընկերությունը բանկից վարկ է վերցնում, գրավը պարտադիր պահանջ է, իսկ պարտատոմսերի դեպքում այդպիսի պահանջ չկա»,- ասում է Կոնստանտին Սարոյանը:
Կապիտալի շուկա. արտացոլելով Հայաստանի տնտեսական համակարգը
Այսօր պարտատոմսի թողարկման պայմանները շատ պարզ են՝ գործընթացը շատ դյուրին է, սակայն պարտատոմսեր թողարկելիս՝ թողարկողներին հուզող ամենամեծ հարցն այն է, թե արդյո՞ք շուկայում կգնեն այդ պարտատոմսերը: Տեղաբաշխման արդյունքները անհայտ են, և հենց այդ արդյունքը ապահովելու համար են տեղաբաշխող միջնորդները գումար գանձում:
Ըստ պրն Սարոյանի ներկայումս մշակվում են նոր մեխանիզմներ, որոնք թույլ կտան առավել պարզեցնել կորպորատիվ պարտատոմսերի թողարկման գործընթացը և նվազեցնել ծախսատարությունը՝ ի հաշիվ «ներդրողներ փնտրելու» հետ կապված ծախսերի: Համաձայն այդ մեխանիզմների` թողարկողը, սահմանված չափանիշներին համապատասխանելու դեպքում, կարող է որոշ չափով համոզված լինել, որ գումար կներգրավի կապիտալի շուկայից:
«Մեխանիզմը պետք է պարզ՝ վարկի նման լինի: Նմանատիպ մոտեցում մենք ներկայումս ցուցաբերում ենք կապիտալի շուկայում: Եթե որևէ ընկերություն, դրամական հոսքեր և օրինակ՝ ռեյթինգի պատմություն ունի, ապա եթե որոշի թողարկել պարտատոմսեր, կկարողանա որոշակի «x» ֆոնդերից գումար ստանալ»,-ասում է ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ Արմենիայի գլխավոր տնօրենը Կոնստանտին Սարոյանը:
Իսկ ահա «Կապիտալ Ինվեսթմընթս» ներդրումային ընկերության գլխավոր տնօրեն՝ Տիգրան Կարապետյանի համոզմամբ հայկական կապիտալի շուկայի զարգացմանն անհրաժեշտ է ինստիտուցիոնալ ներդրողների բանակ, որը հայկական ընկերությունների շրջանում փորձ, զարգացում, թափանցիկություն և հաշվետվողականություն կբերի: Որպես հետևանք ի հայտ կգան կապիտալի շուկայում արժեթղթերի առաջարկ ստեղծելուն պատրաստ և այդ շուկայից կապիտալ ներգրավելու անհրաժեշտություն ունեցող ընկերություններ:
«Հայաստանի կապիտալի շուկայի համար մենք պետք է մեր ջանքերը կենտրոնացնենք մեկ` հայաստանյան ինստիտուցիոնալ ներդրողների բանակի ստեղծման ուղղությամբ, ովքեր, ձեռնարկություններում ներդրումներ կատարելով, կնախապատրաստեն ընկերություններին կապիտալի շուկայի համար»,- ասում է «Կապիտալ Ինվեսթմընթս»-ի գլխավոր տնօրեն Տիգրան Կարապետյանը և հավելում, որ այդ գործընթացը մոտավորապես 5-10 տարվա խնդիր է:
Կապիտալի շուկան թափանցիկության «հոմանիշն» է: Այն չի կարող ապահովվել տնտեսության ֆինանսավորումը ոչ թափանցիկ ուղիներով և կարող է դառնալ անփոխարինելի և առավել արդյունավետ ֆինանսավորման աղբյուր, երբ ընկերությունները հարկային դաշտում լինեն: Ընկերությունները՝ շահույթ հետապնդող կառույցներ են, և հաշվարկը շատ պարզ է. եթե ստվերից դուրս գալու և արժեթուղթ թողարկելու ծախսը այդ շուկայից ներգրավված ռեսուրսների արժեքից ցածր լինի, մասնավոր հատվածը կբացի կապիտալի շուկայի դռները: Իսկ անարդյունավետ հարկային համակարգի, ՀՆԱ-ի 30-35% կազմող ստվերային տնտեսության պայմաններում, կապիտալի շուկան շարունակելու է սպասարկել բանկային հատվածին, քանի որ բանկային հատվածն է այսօր թափանցիկ ու հստակ:
Ցանկացած երկրում կապիտալի շուկան արտացոլում է երկրի տնտեսության վիճակը: Շատերը ասում են Հայաստանում կապիտալի շուկա չկա՝ մեր կորպորատիվ արժեթղթերով առևտուրը քնած է, միաժամանակ բանկային հատվածի համար նախատեսված գործիքներով առևտուրը՝ ակտիվ: Իսկ գուցե խնդիրը կապիտալի շուկայում չէ. չէ՞ որ այն ընդամենը երկրի տնտեսության արտացոլանքն է: Աղբյուրը` Forbes Հայաստան:

ebank.am-լրատվական









Այս բաժնի այլ նորություններ

BLOGբիզնես բլոգ

CAPITAL MARKETֆինանսական շուկա

  • ՎԱՐԿԱՅԻՆ
    ՀԱՇՎԻՉ

    Վարկի գումար:
    Ամիսների քանակը:
    Տարեկան տոկոսադրույք:
    (օր. 8.5% = 8.5)
       
    x
  • ՓԱՍՏԱՑԻ ՏՈԿՈՍԻ
    ՀԱՇՎԻՉ

































    x
  • ԱՊՊԱ
    ՀԱՇՎԻՉ

  • ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՍԱՀՄԱՆԱՉԱՓ



















    x